مرتضی نی داوود
مرتضی
نی داوود ، در خانواده ای موسیقی دوست ، در تهران چشم به
جهان گشود. پدرش « بالا خان » نوازنده ی تنبک بود.
مرتضی در سن
پنج سالگی ، نزد خود با تار آشنا شد و با زحمت ، نواهایی
از آن استخراج می کرد. پدرش به استعداد او پی برد و فرزند
را نزد اساتید زمان به آموزش گذاشت. نخست نزد دو تن از تار
نوازان گمنام به مدت کوتاه و نیز نزد میرزا حسینقلی ،
بزرگترین استاد زمانه به شاگردی رفت.
محیط خانواده ی نی داوود محیط آرامی آکنده از ساز و موسیقی
بود به خصوص جوّ آن زمانه که خالی از هرگونه موسیقی مبتذل
و وارداتی بود ، در پرورش ذوق وی سهم بسیاری داشت. نی
داوود پس از گذران دوره ی ردیفهای میرزا ، نزد شاگرد او ،
درویش خان رفت و کار خود را ادامه داد. نی داوود جوان
بهترین و محبوب ترین شاگرد درویش شد و ضمن اتمام دوره ی
کلاسهای وی ، سرپرستی قسمتی از اداره ی امور کلاس را بر
عهده گرفت و طی سالها ، به دریافت سه مدال از دست درویش
خان نائل شد. (مس ، نقره ، طلا)
بالا خان مایل نبود که موسیقی پیشه ی آینده ی نی داوود شود
لیکن موسیقی ، تا سالهای پیشه ی اصلی هنرمند جوان شد و
برادرانش ، موسی و سلیمان نیز همراه او بودند. طی همنشینی
با هنرمندان در محافل مختلف ، با نوازندگان ارزنده ی دیگری
آشنا شد که بعدها جزو دوستان و همکاران هنری او شدند.
نی داوود جوان پس از چند سال ، کلاس تعلیم تار را در خانه
ی خود به صورت خصوصی دایر کرد و به تعلیم شاگردان پرداخت.
از خصوصیّات منحصر به فرد او ، غریزه ی قوی او در کشف
استعداد های جوان و نا شناخته بود و تعلیم آنان. قمرالملوک
وزیری ، غلامحسین بنان ، مبوک ضرابی و چند تن دیگر از
کسانی هستند که قسمتی یا همه ی رشد و ترقی خود را مدیون
مساعی نی داوود هستند. در این سالها او به همراه قمرالملوک
وزیری کنسرتهای متعددی در تهران ، شیراز ، اصفهان ، همدان
و مشهد بر پا کرد و در همدان به همراه عارف قزوینی
کنسرتهای متعددی داد که بسیار مورد توجه واقع شد. نی داوود
جوان در حدی از رشد و تعالی بود که اساتید کهنسال و زبده ی
موسیقی با رغبت همراه وی می نواختند و کنسرت می دادند ؛ از
جمله طاهرزاده ، حاج خان ، نایب السلطنه و درویش خان. در
تهران همراه با پیانوی مرتضی محجوبی و آواز تاج اصفهانی
کنسرتی از طرف روزنامه ی ناهید داد و تاج در حضور فرخی
یزدی مدیر روزنامه ی طوفان این شعر فرخی را خواند و آواز
این طلبه ی جوان بسیار مورد توجه قرار گرفت:
فرخی از زندگی خوش است به نانی گر
نرسد آن هم اضطراب ندارد
هنگام وفات درویش خان نیز به همراه پیانوی مرتضی محجوبی و
آواز دوامی و طاهرزاده کنسرتی به یاد درویش داد . از سال
1307 که دوباره ضبظ صفحه در ایران رواج گرفت ، نی داوود
صفحاتی از خود به یادگار گذاشت که بسیاری از آنان ماندگار
ترین آثار در موسیقی ایرانی هستند. غیر از تکنولوژی هایش ،
مهمترین صفحات او همراه قمرالملوک وزیری است، غیر از اینها
نی داوود چندین تصنیف عارف را به همراه قمرالملوک وزیری در
این صفحات خوانده است و نظر به اینکه این تصانیف در زمان
عارف پر شده است ، از لحاظ درستی اجرا اصیلتر و معتبر تر
از اجراهایی است که در سالهای بعد از این آثار شد از جمله
« گریه کن که گر » در مایه ی دشتی که به یاد کلنل محمدتقی
خان پسیان سروده شده است . و « چه شورها » در شور. در این
صفحات که بسیاری از آنها دوباره با آواز ملوک ضرابی کاشانی
ضبط و منتشر شد ، ویلون موسی خان نی داوود ، ضرب رضا
روانبخش و پیانوی مرتضی محجوبی ، ساز نی داوود و آواز قمر
را همراهی کرده است. از زیبا ترین تصانیفی که در آن دوره
حاصل این همکاری بود ، تصنیف دشتی « آتشی در سینه دارم
جاودانی » است که شعر آن از پژمن بختیای می باشد.
نی
داوود پس از تعطیل کلاس خود در خیابان ناصریه (ناصر خسرو
امروز) ، با اجازه وزارت فرهنگ آن روز ، در کوچه بختیاری
ها در خیابان علاء الدوله (فردوسی امروز) مدرسه ای دایر کرد
که آن را به یاد استاد خود ، مدرسه درویش نامید. در این
مدرسه تار ، سه تار ، ویلون و آواز تدریس می شد. وی با
نیرو و دلسوزی به تدریس در کلاس می پرداخت و تا زمانی که
ضعف و نا توانی بر او غلبه نکرده بود به کار تدریس ادامه
می داد. معروف ترین کسانی که در این مدرسه به تعلیم موسیقی
پرداختند و یا معلومات خود را تکمیل کردند عبارتند از ؛
قمرالملوک وزیری و ملوک ضرابی کاشانی ( آواز ) ، حسن
عُذاری ( استاد تار و موسیقیدان بنام آذربایجانی ) ،
ارسلان درگاهی ( سه تار ) ، حسین سنجری ( تار ). لازم به
تذکر است که ویلون در این مدرسه به شیوه ی کمانچه کش های
قدیم تدریس می شد و طرز آموزش و نواختن ، همان روش حسین
خان اسماعیل زاده و علیرضا خان چنگی بود.
از سال 1319 رادیو افتتاح شد ، وی به همراه بزرگانی چون
صبا ، قمر ، محجوبی ، شهنازی ، درگاهی ، روانبخش ، سماعی و
دیگران به نوازندگی پرداخت. اما هیچگاه از رادیو و طرز
اداره آن تشکیلات راضی نبود و عاقبت از آنجا بیرون آمد و
دیگر به رادیو باز نگشت و تا سالها بر خلاف عدم رضایت
باطنی او از نوار های سابقش استفاده می شد.
در این سالها از آنجا که دیگر در رادیو کاری نداشت و مدرسه
به خاطر غیر انتفایی بودنش کفاف تامین معاش او را نمی کرد
، به موسیقی پرداخت و فعالیت موسیقی خود را به همان مدرسه
منحصر کرد. روش تعلیم او در مدرسه همان روش میرزا حیسنقلی
و درویش بود و مبانی آموزش و اجرای موسیقی سنتی ، دقیقاً
همان بود که نی داوود در کودکی و جوانی از این اساتید
آموخته بود . در این سالها او و چند تن دیگر مانند سعید
هرمزی ، نور علی برومند ، سلیمان امیر قاسمی ، عبداله
دوامی و ارسلان درگاهی کسانی بودند که آرام و بی صدا شیوه
ی او را حفظ کردند و تعلیم دادند.
مرتض خان نی داوود ، در سالهای بین 1355- 1325 عملاً دیگر
در رادیو و سازمانهای دولتی مربوط به موسیقی ظاهر نشد و
فقط دو باره به دادن کنسرت پرداخت که آخرین آنها در مرداد
سال 1338 به یاد قمرالملوک وزیری بود.
مهمترین خدمات نی داوود ، ضبط ردیف های موسیقی ایران در
نوار است که از مهمترین مراجع برای پژوهش موسیقی سنتی به
شمار می آید . در دهه 1350 رادیو از او دعوت به این کار
کرد . نی داوود با وجود کهولت سن ، پذیرفت و طی ماهها کار
، تعداد 297 نوار آماده شد که شامل تمام محفوظات این پیر
استاد بود از آموخته هایش. و نیز شامل گوشه هایی مهجور که
اکثر موسیقیدانان میان سال و جوان ایرانی را با آنها
آشنایی نبود. جالب توجه اینکه ، نی دواوود با اینکه از طرف
مسئولین رادیو اصرار فراوانی شده ، در قبال ین زحمت طاقت
فرسا هیچگونه هدیه و مبلغی را را نپذیرفت و اظهار داشت :
« من برای وطنم این کار را کرده ام ... دلم به همین خوش
است . دیگر موسیقی ما نمی تواند پایمال بدخواهان شود... »
.
در اواخر دهه ی 1350، استاد پیر به همراه فرزند و خانواده
ی خود به خارج از کشور مهاجرت کرد و اکنون نیز در آن سوی
آب ها ، به یاد ایران و موسیقی است و هنوز می نوازد. با
موسیقی و برای موسیقی زنده است و می گوید : « اگر روزی
دستهایم از کار بیفتد، خواهم مرد ». مرتضی نی داوود از
لحاظ ارزشیابی موسیقیایی ، یک نوازنده ی کامل العیار
موسیقی سنتی ایران است و در ادامه ی منطقی راه افرادی چون
آقا غلامحسین ، میرزا حسینقلی و درویش خان . هرگاه صفحات
نی داوود شنیده شود این پیوستگی عمیق و ریشه دار بیشتر
مشخص می گردد . از امتیازات خاص نی داوود در نوازندگی پنجا
و مضراب بسیار پر قدرت اوست که در بین نوازندگان هم عصرش
به ندرت نظیر او یافت می شود . به خصوص در نواختن ضربی ها
که نی داوود در آن مهارت کاملی را داراست ( به خاطر
فراگیری تنبک در حین آموزش که از ارکان آموزش موسیقی سنتی
ایران در قدیم بوده است ). صدا دهی درخشان تار از ویژگیهای
نوازندگی اوست . مهمترین خصیصه ی نی داوود ، ایمان او به
مبانی موسیقی سنتی و اجرای اصیل و درست آنهاست و پرهیز از
اختلاط کورکورانه موسیقی غربی با ایرانی و پرهیز شدیدتر از
بدعت گذاری های نابخردانه در نوازندگی . در تصنیف سازی و
ساختن پیش در آمد ، چهار مضراب و رنگ نیز نی داوود تابع
قدما است و ساخته هایش در سبک درویش خان و رکن الدین
مختاری است ولی از لحاظ ارزش و زیبایی هم طراز بهترین آنها
نیست . خلاقیت و سازندگی او هنوز هم ادامه دارد و جای آن
است که این نوار ها از طرف نزدیکان او به درستی ثبت و ضبط
شود و به یادگار بماند .
و سخن آخر ، آنچه که نی داوود را جانشین خلف برای درویش می
سازد ، اخلاق انسانی و نجابت عظیم اوست که همواره مورد نقل
و تایید اساتید موسیقی بوده است . خوشرویی ، حوصله زیاد ،
عزت نفس و مناعت طبع او به خصوص هنگام کنسرتهایش ( که همه
ی آنها به نفع امور خیریه و ایتام بود ) و عدم استفاده ی
مادی از مدرسه اش ، آن هم در زمانی که موسیقی را وسیله ای
برای تجارت قرار می دادند ، وی را در این جایگاه رفیع
مستحکم تر می سازد.
منبع : مردان موسیقی سنتی و نوین ایران ( جلد اول ، صفحه
38- 34 )
تالیف : حبیب اله نصیری فر
